ভাৰতত সমাজ, ধৰ্ম আৰু জ্ঞানচৰ্চাত নাৰীৰ অংশীদাৰিত্ব...

কাইলৈ আন্তজাৰ্তিক নাৰী দিৱস। প্ৰতি বছৰে ৮ মাৰ্চত সমগ্ৰ বিশ্বজুৰি আন্তৰ্জাতিক নাৰী দিৱস পালন কৰা হয়। এই দিৱসত মূলতে পক্ষপাতমুক্ত এখন উন্নত সমাজ গঢ়ি তোলাৰ লক্ষ্যৰে লিংগ সমতাৰ বাৰ্তা প্ৰচাৰ কৰা হয়। প্ৰাচীন কালৰে পৰা ভাৰতীয় সমাজত নাৰীৰ এক সুকীয়া স্থান আছে। নাৰী দিৱসৰ প্ৰাকক্ষণত বেদ, উপনিষদ, মহাকাব্য, স্মৃতি আৰু পুৰাণৰ দিনত ভাৰতত মহিলাৰ সামাজিক‌ স্থিতি সন্দৰ্তত নৰ্থ লখিমপুৰ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ উদ্ভিদবিজ্ঞান বিভাগৰ সহকাৰী অধ্যাপিকা ড° ধৰিত্ৰী বৰগোহাঁইৰ এই লেখা আজিৰ মোৰ মত শিতান আগবঢ়োৱা হল-

প্ৰাচীন ভাৰতত মহিলাসকলৰ স্থিতি সমাজ, ধৰ্ম আৰু পৰিয়াল প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত সন্মান, মৰ্যাদা আৰু ভক্তিৰ মূল্যবোধৰ সৈতে গভীৰভাৱে সংপৃক্ত আছিল। ভাৰতীয় সভ্যতাৰ প্ৰাৰম্ভিক বৈদিক যুগৰপৰাই মহিলাসকলক গৃহস্থালী জীৱন আৰু সামাজিক জীৱনত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান দিয়া হৈছিল। পৰৱৰ্তী‌ সময়ছোৱাত কিছুমান সামাজিক নিষেধাজ্ঞা দেখা গৈছিল যদিও প্ৰাচীন ভাৰতীয় সমাজৰ আদৰ্শগত পৰিকাঠামোত মহিলাৰ প্ৰতি সন্মানক সামাজিক সমন্বয় আৰু নৈতিক শৃঙ্খলা ৰক্ষাৰ অপৰিহাৰ্য অংশ হিচাপে বাবে ধৰা হৈছিল।

বেদ, উপনিষদ, মহাকাব্য, স্মৃতি আৰু পুৰাণ আদি প্ৰাচীন ভাৰতীয় সাহিত্যত মহিলাসকলক প্ৰদান কৰা সন্মানৰ অসংখ্য উল্লেখ পোৱা যায়। মহিলাসকলক সমৃদ্ধি, জ্ঞান আৰু নৈতিক শক্তিৰ প্ৰতীক হিচাপে ধৰা হৈছিল আৰু ধৰ্মীয়, সামাজিক আৰু প্ৰশাসনিক ক্ষেত্ৰতো তেওঁলোকৰ উপস্থিতি অতি প্ৰয়োজনীয় বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।

ভাৰতীয় দাৰ্শনিক সাহিত্য পৰম্পৰাত মহিলাৰ মৰ্যাদা 
প্ৰাচীন ভাৰতীয় পৰম্পৰাত মহিলাক দৈৱিক শক্তিৰ প্ৰতীক ৰূপে গণ্য কৰা হৈছিল। সৰস্বতী, লক্ষ্মী আৰু দুৰ্গা আদি দেৱীৰ পূজাই এই বিশ্বাসেই প্ৰতীয়মান কৰে যে বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ সৃষ্টিশীল আৰু ধাৰণকাৰী শক্তি নাৰীপ্ৰকৃতিৰ।

মনুস্মৃতিত এটা বিখ্যাত শ্লোকত কোৱা হৈছে—
যত্ৰ নাৰ্যস্তু পূজ্যন্তে ৰমন্তে তত্ৰ দেবতাঃ অৰ্থাৎ, য’ত মহিলাক সন্মান কৰা হয়, তাতেই দেৱতাসকল আনন্দিত হয়।
বৈদিক যুগত পৰিয়ালৰ ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানসমূহত মহিলাসকলে সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। যজ্ঞ বা বলিদান অনুষ্ঠান সম্পন্ন কৰাৰ ক্ষেত্ৰত মহিলাৰ উপস্থিতি অপৰিহাৰ্য আছিল। মহিলাসকলৰ অনুপস্থিতিত বহু অনুষ্ঠান বা ৰীতি-নীতি অসম্পূৰ্ণ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল, যিয়ে গৃহস্থালীত মহিলাৰ সন্মান আৰু ধৰ্মীয় মৰ্যাদা স্পষ্ট ৰূপত প্ৰকাশ কৰে।

প্ৰাচীন ভাৰতত মহিলাৰ বৌদ্ধিক স্বাধীনতা
বৈদিক আৰু উপনিষদীয় সাহিত্যত উল্লিখিত ৬৪ জন ঋষিকাৰ তালিকাই প্ৰাচীন ভাৰতত মহিলাৰ ক্ষমতায়ন আৰু বৌদ্ধিক স্বাধীনতাৰ স্পষ্ট প্ৰমাণ দিয়ে। সেই সময়ৰ উল্লেখযোগ্য ঋষিকাসকল হৈছে— অদিতি, অপলা, অৰুন্ধতী, ঘোষা, গাৰ্গী, মৈত্ৰেয়ী, লোপামুদ্ৰা, ৰোমশা, যমা, বিশ্ববৰা, যমী, উৰ্বশী, ইন্দ্ৰাণী, দক্ষিণা, সূৰ্য্য সাবিত্ৰী, নিবাবাৰী, পৌলোমী, সৰমা, জুহু, দেবযানী, শশ্বতী, গোদা, ব্ৰহ্মজয়া, আদিতি দাক্ষায়ণী, বাক আম্ভ্ৰিণী, শচী, ইলা, ৰাত্ৰি, মেধা, প্ৰতিথেয়ী, কাত্যায়নী, শতৰূপা, অনুসূয়া, খ্যাতি, স্বাহা, স্বধা, ঋদ্ধি, সিদ্ধি, স্মৃতি, প্ৰীতি, ধৃতি, তুষ্টি, পুষ্টি, কীৰ্তি, লক্ষ্মী, সৰস্বতী, সাবিত্ৰী, গায়ত্ৰী, ৰোহিণী, ৰেৱতী, পৃথিৱী, শান্তি, দয়া, কৰুণা, ভৱানী, উমা, হৈমৱতী, অম্বিকা, সীতা, দ্ৰৌপদী, তাৰা, মন্দোদৰী, দময়ন্তী আৰু সুলভা আদি। 
বৈদিক যুগত মহিলাসকলে উপনয়ন অনুষ্ঠান সমাপনৰ জৰিয়তে পৱিত্ৰ গ্ৰন্থাদি অধ্যয়ন কৰাৰ লগতে বৌদ্ধিক প্ৰয়াসো আগবঢ়াইছিল। গাৰ্গী আৰু মৈত্ৰেয়ীৰ দৰে বিদুষী মহিলাসকলে ৰাজসভাত দাৰ্শনিক বিতৰ্কত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। জনকৰ ৰাজসভাত কৰা গাৰ্গীৰ আলোচনাই প্ৰমাণ কৰে যে মহিলাসকল শিক্ষিত আছিল আৰু বৌদ্ধিক সক্ষমতাৰ বাবে সন্মানিত হৈছিল।

পৰিয়াল আৰু সামাজিক প্ৰতিষ্ঠানত মহিলাৰ মৰ্যাদা 
প্ৰাচীন ভাৰতীয় সমাজত মহিলাসকল মাতৃ, পত্নী আৰু কন্যা হিচাপে পূজিত হৈছিল।‌ মাতৃক পৰিয়াল ব্যৱস্থাত সৰ্বোচ্চ স্থান দিয়া হৈছিল আৰু বহু সময়ত তেওঁক নৈতিক মৰ্যাদাৰ ক্ষেত্ৰত পিতৃতকৈও অধিক ৰূপত ধৰা হৈছিল। বিবাহক চুক্তিমূলক সম্পৰ্কৰ ঊৰ্ধত এক পৱিত্ৰ সংস্কাৰ হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল। মহিলাক স্বামীৰ ‘অৰ্ধাঙ্গিনী’ৰ‌ মৰ্যাদা দিয়া‌ হৈছিল, অৰ্থাৎ তেওঁ স্বামীৰ সমান অংশীদাৰ। গৃহস্থালী পৰিচালনা আৰু ধৰ্মীয় কৰ্তব্য পালন কৰাত দুয়ো সমভাৰৰ দায়িত্ব লয়। ‘স্বয়ম্বৰ’ প্ৰথাত মহিলাই নিজৰ জীৱনসংগী নিজে বাছনি কৰাৰ স্বাধীনতা পাইছিল।

ৰাজনৈতিক আৰু প্ৰশাসনিক জীৱনত মহিলাৰ ভূমিকা
কিছুমান ক্ষেত্ৰত মহিলাসকলে ৰাজনীতি আৰু প্ৰশাসনত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। ৰাণীসকলে শাসন, কূটনীতি আৰু ভূমিদান আদি কামত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, প্ৰভাৱতী গুপ্তাই ৱাকাটক ৰাজ্যত মূল শাসক হিচাপে শাসন কৰিছিল আৰু নিজৰ নামত প্ৰশাসনিক আদেশ জাৰি কৰিছিল। আনহাতে, গুপ্ত সাম্ৰাজ্যৰ মুদ্ৰাত খোদিত কুমাৰদেৱীৰ নামৰপৰাই তেওঁৰ ৰাজনৈতিক গুৰুত্ব স্পষ্ট হয়।

অৰ্থনৈতিক অধিকাৰৰ মৰ্যাদা 
প্ৰাচীন ভাৰতত মহিলাসকলৰ ব্যক্তিগত সম্পত্তি আছিল, যাক ‘স্ত্ৰীধন’ (stridhana) বুলি কোৱা হৈছিল। তেওঁলোকে এই সম্পত্তি নিজৰ ইচ্ছামতে ব্যৱহাৰ বা দান কৰাৰ মালিকীস্বত্ব লাভ কৰিছিল। বহু শিলালিপিত ৰাণী আৰু সম্ভ্ৰান্ত মহিলাই মন্দিৰ আৰু ধৰ্মীয় প্ৰতিষ্ঠানলৈ দান আগবঢ়োৱাৰ উল্লেখ পোৱা যায়। এনে অৰ্থনৈতিক অধিকাৰৰ বাবেই তেওঁলোকে কুঁৱা, পুখুৰী আৰু শিক্ষানুষ্ঠান আদি নিৰ্মাণৰ দৰে সমাজৰ উন্নয়নমূলক কামত সহায় কৰি পাৰিছিল। ইয়ে মহিলাসকলৰ সামাজিক মৰ্যাদা বৃদ্ধি কৰিছিল।

মহাকাব্য পৰম্পৰাত মহিলাৰ মৰ্যাদা
মহাভাৰত আৰু ৰামায়ণত মহিলাৰ মৰ্যাদা আৰু শক্তিৰ উল্লেখ আছে। মহাভাৰতত দ্ৰৌপদীয়ে ৰাজসভাত নিজৰ অধিকাৰৰ দাবী উত্থাপন কৰে আৰু ন্যায়বিচাৰৰ প্ৰশ্ন তোলে। আনহাতে, ৰামায়ণত সীতা নৈতিকতা, ধৈৰ্য আৰু সতীত্বৰ প্ৰতীক হিচাপে পৰিচিত।

সীমাৱদ্ধতা আৰু পৰিৱর্তিত ধাৰা
প্রাচীন ভাৰতীয় সমাজত মহিলাক আদর্শগতভাৱে মৰ্যাদা দিয়া‌‌ হৈছিল যদিও পৰৱৰ্তী সময়ছোৱাত সামাজিক স্তৰ বিভাজন আৰু পিতৃতান্ত্রিক ব্যৱস্থাৰ ফলত মহিলাৰ প্ৰস্থিতিৰ কিছু অৱনতি ঘটে। শিক্ষা লাভৰ সুযোগ কমি যায় আৰু শিশু বিবাহৰ দৰে প্রথা আৰম্ভ হয়। তৎসত্ত্বেও মহিলাক সন্মান কৰাৰ সাংস্কৃতিক ধাৰণা সমাজত অব্যাহত আছিল।

প্ৰাচীন ভাৰতত মহিলাৰ প্ৰস্থিতি: এক সামগ্ৰিক অৱলোকন 
প্ৰাচীন ভাৰতত মহিলাৰ প্ৰস্থিতি ইতিহাসচৰ্চাৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ বিষয়। এইক্ষেত্ৰত প্ৰত্নতাত্ত্বিক প্ৰমাণ, শিলালিপি, বৈদিক সাহিত্য, বৌদ্ধ আৰু জৈন গ্ৰন্থসমূহ আৰু বিদেশী ভ্ৰমণকাৰীৰ বিৱৰণসমূহে এক অধিক জটিল আৰু বহুমুখী বাস্তৱতাৰ উন্মোচন কৰে।
সমাজ-অৰ্থনৈতিক পৰিৱর্তন, ধৰ্মীয় বিকাশ আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ বিকাশৰ সৈতে মহিলাৰ প্ৰস্থিতিৰো সময়সাপেক্ষ পৰিৱর্তন হৈছিল। প্ৰাৰম্ভিক বৈদিক যুগৰ তুলনামূলক মুকলি পৰিৱেশৰপৰা পৰৱৰ্তী বৈদিক আৰু স্মৃতি যুগত অধিক নিয়ন্ত্ৰিত সমাজব্যৱস্থা গঢ় লৈ উঠে। তথাপিও বিভিন্ন সময়ত নাৰীসকলে শিক্ষা, সম্পত্তিৰ অধিকাৰ আৰু সামাজিক অংশগ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত কিছুপৰিমাণে স্বতন্ত্ৰতা বজাই ৰাখিছিল।

প্ৰাৰম্ভিক বৈদিক যুগত নাৰী
প্ৰাৰম্ভিক বৈদিক যুগ (প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৫০০-১৫০০) প্ৰাচীন ভাৰতত নাৰীৰ প্ৰস্থিতিৰ সৰ্বোচ্চ পৰ্যায় হিচাপে ধৰা হয়। ঋগ্বেদৰ দৰে সাহিত্যিক সমলসমূহেও সমসাময়িক নাৰীৰ সামাজিক সন্মান আৰু বৌদ্ধিক স্বাধীনতা লাভ কৰিছিল। নাৰীসকলে স্বয়ম্বৰ প্ৰথাৰ জৰিয়তে নিজৰ জীৱনসংগী বাছনিৰ স্বাধীনতা লাভ কৰিছিল। বিধৱাৰ পুনৰবিবাহো অনুমোদিত আছিল আৰু শিশুবিবাহ বা সতীপ্ৰথাৰ দৰে ৰীতি-নীতি এই সময়ছোৱাত দেখা নাযায়।

পৰৱৰ্তী বৈদিক যুগত নাৰী
পৰৱৰ্তী বৈদিক যুগ (প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১৫০০-১০০০)ত সমাজত ধীৰে ধীৰে স্তৰ বিভাজন ঘটে আৰু পিতৃতন্ত্ৰ‌ প্ৰতিষ্ঠা হ'বলৈ ধৰে। এই সময়ত নাৰীসকলৰ বাবে বৈদিক শিক্ষা লাভৰ সুযোগ, উপনয়ন অনুষ্ঠান বা বৌদ্ধিক বিতৰ্ক আদিত অংশগ্ৰহণ হ্ৰাস পাবলৈ ধৰে। মহাকাব্য পৰম্পৰাত নাৰীৰ প্ৰস্থিতি মূলতঃ নৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱৰপৰা বুজিব পাৰি।

বৌদ্ধ আৰু জৈন ধৰ্মৰ যুগত নাৰী
খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতাব্দীত বৌদ্ধ আৰু জৈন ধৰ্মৰ উদ্ভৱৰ ফলত সমাজত গুৰুত্বপূর্ণ পৰিৱর্তন স্পষ্ট হয়। নাৰীসকলক ভিক্ষুণী হিচাপে মঠসমূহত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত তেওঁলোকে গৃহস্থ জীৱনৰ সীমাৱদ্ধতাৰ ঊৰ্ধত আধ্যাত্মিক আৰু বৌদ্ধিক প্ৰয়াসৰ‌ সুযোগ লাভ কৰিছিল।

মৌৰ্য যুগত নাৰী
মৌৰ্য সাম্ৰাজ্য (প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩২১-১৮৫)ৰ সময়ত কেন্দ্ৰীভূত প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা গঢ় লৈ উঠে। গ্ৰীক সাহিত্যত উল্লেখ আছে যে, চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যৰ সময়ত নাৰীসকলক সুৰক্ষা আৰু গুপ্তচৰ ব্যৱস্থাত নিয়োগ কৰা হৈছিল। তদুপৰি কৌটিল্যৰ অৰ্থশাস্ত্ৰত মহিলা গুপ্তচৰ আৰু বিষয়া-কৰ্মচাৰীৰ উল্লেখৰপৰা প্ৰতীয়মান হয় যে নাৰীসকলে প্ৰশাসনত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।

কূটনৈতিক অৱদান
অশোকৰ কন্যা সংঘমিত্ৰায়ে শ্ৰীলংকাত বৌদ্ধধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰি সাংস্কৃতিক কূটনীতিত গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।

সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক জীৱনত নাৰী
নাৰীসকলে বিভিন্ন অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। যথা— সূতা কটা আৰু বয়ন শিল্প, কৃষিকৰ্ম, বাণিজ্য, হস্তশিল্প ইত্যাদি। 

উপসংহাৰ
প্ৰাচীন ভাৰতত নাৰীৰ প্ৰস্থিতি এক গতিশীল আৰু বহুমুখী বিষয়। প্ৰাৰম্ভিক বৈদিক সমাজত শিক্ষা আৰু ধৰ্মীয় ক্ষেত্ৰত নাৰীৰ সমমৰ্যাদা প্ৰদান কৰা দেখা ‌যায়‌ যদিও পৰৱৰ্তী সময়ত নাৰীৰ স্বাধীনতাত নিয়ন্ত্ৰণ আৰোপ কৰা হয়। সেয়েহে প্ৰাচীন ভাৰতীয় সমাজক কেৱল পিতৃতান্ত্ৰিক বুলি ক’ব নোৱাৰি।  প্ৰতিষ্ঠানগত কাঠামোৰ ভিতৰত বিভিন্ন স্তৰত মহিলাসকলৰ সক্ৰিয় ভূমিকা লক্ষণীয়। নাৰীৰ প্ৰস্থিতিৰ অধ্যয়নে প্ৰাচীন ভাৰতীয় সমাজৰ গতিশীলতাক বুজাত সহায় কৰে।